گروه فضانوردان جوان

تحلیلی بر برنامه‌های فضایی ایران

مقاله‌ای که پیش روی شماست،‌ از روزنامه‌ی تفاهم روز یکشنبه 15 مهر 1386 انتخاب شده است. عنوان این مقاله، « ایران؛ گمشده‌ی فضایی » است. ما با درج مباحث مطرح شده در این روزنامه، قصد داریم کمی با فعالیت‌های فضایی ایران آشنا شویم. از شما خوانندگان خواهشمندیم نظرات خود را در بخش نظرات عنوان کنید.

موشک ساختیم

برنامه‌های فضایی ایران را می‌توان در دو بخش ساخت ماهواره و پرتاب آن به فضا محدود کرد. البته در این تقسیم‌بندی، کاربرد فضا و استفاده‌هایی که از آن می‌شود لحاظ نشده است هرچند سوابق ایران در این زمینه نیز قابل چشم‌پوشی نیست. اولین بخش از این دو، ساخت ماهواره‌ و دومین بخش، پرتاب آن در مدار مورد نظر است. کشور ما از سال‌ها پیش و حتی از چند سال پیش از انقلاب 57 به دنبال طراحی برنامه‌ای مناسب برای ساخت یک ماهواره‌ در داخل کشور بود. پس از انقلاب در ابتدا کارشناسان امر کمک گرفتن از متخصصین روس را در دستور کار خود قرار داده و از آن‌ها دعوت کردند تا آموزش‌های لازمه را در اختیار دانشمندان ایرانی گذاشته و تجربیات خود را در زمینه‌ی طراحی و ساخت ماهواره را به کارشناسان ایرانی منتقل نمایند. اما برنامه‌‌ی فوق به علت معطوف‌شدن نگاه قاطبه‌ی جامعه‌ی هوا ـ فضای کشور به صنایع موشکی تحت‌الشعاع قرار گرفت و به نتیجه مطلوب نرسید. در آن زمان ایران با همکاری کره‌ی شمالی و چین مشغول کار بر روی مدل‌های مختلف موشک شهاب بود. به هر شکل در سال‌های اخیر تمرکز بر فناوری فضایی و ساخت ماهواره باعث شد تا امروز مصباح، سینا، سپهر و بسیاری از نام‌های دیگر، هر ایرانی علاقمند به صنعت هوا ـ فضا را به عنوان ماهواره‌هایی که در کشورش برای امور مختلف طراحی و ساخته شده‌اند، به وجد آورد.

موشک شهاب ـ ۳

ایرانیان علاقه‌مند به هوا ـ فضا که دغدغه‌ی پیشرفت کشور در عرصه‌ی علم و تکنولوژی را در سر می‌پرورانند، به دنبال برنامه‌های آن‌ها و پیگیری روند توسعه‌شان علاقه‌مندی نشان می‌دهند اگرچه در طول این دوره اطلاعات اندکی از این پروژه‌ها منتشر شده است.

همه چیز از 50 سال پیش شروع شد

شاید محرک اصلی فعالیت‌های فضایی در ایران در کنار اموری همچون سنجش از دور، مدیریت بحران، پدافند غیر عامل و سیستم‌های ناوبری علاقه به فضا و نجوم دانست. این برداشت اگرچه ممکن است مورد انتقاد خواننده قرار گیرد، اما یکی از عواملی که در دست‌زدن به فعالیت‌های فضایی تأثیرگذار بوده، جاه‌طلبی و علاقمه‌مندی به فضا بوده است. اولین گام‌های فضعالیت‌های فضایی ایران در سال 1959 برداشته شد. در این سال‌ همراه با عضویت ایران در سازمان ملل متحد، کشور ما تحت برنامه‌ای به نام « استفاده‌ی بشر از فضای خارج از جو » مرکز سنجش از دور ایران را در تهران افتتاح کرد. این سازمان علاوه بر انجام امور سنجش از دور، مأموریت معین‌کردن مکان‌های مناسب برای راه‌اندازی بخش‌های مختلف فضایی از جمله پایگاه‌های دریافت اطلاعات و پرتاب ماهواره را نیز بر عهده داشت. ضمن این امور در کشور ساخت و پرتاب یک ماهواره ارتباطی به نام « زهره » نیز در دستور کار قرار داشت که تا حدی نیز پیش برده شد. این سازمان در حال پایه‌ریزی یک مرکز علمی برای پیشبرد این اهداف با عنوان بنیاد علمی فضایی در کشور بود که انقلاب ایران رخ داد. پس از انقلاب، فشار جنگ باعث شد تا فعالیت‌های فضایی از اولویت خارج شده و کارهای فضایی با وقفه‌ای چندین ساله مواجه شود. در کنار آن فشارهای آمریکا سبب شد ایران از استفاده از آن‌چه تاکنون به دست آورده بوده است، نیز باز بماند. در این میان در دوران جنگ متخصصان ایرانی که در صنایع موشکی، طراحی و تغییر موشک‌های موجود را آغاز کرده بودند، بع ادای منابع غربی برنامه‌ای را شروع کردند که طی آن موشک‌های اسکادی که از کره‌ی شمالی تحویل گرفته شده بود، با اعمال تغییراتی به یک موشک بالستیک دوربرد تبدیل می‌شد. این امر پس از جنگ تحت برنامه‌ی شهاب و با هدف دستیابی به موشک بالستیک دوربرد گسترش یافت تا این‌که وزارت دفاع تصمیم گرفت با ارتقای این موشک‌های بالستیک، آن‌ها را برای انجام مأموریت‌های فضایی و حل ماهواره به مدار تغییر دهد. این برنامه اولین بار به طور رسمی از طرف دریادار شمخانی وزیر دفاع وقت در سال 1381 اعلام گردید. این موشک‌ها که پارامترهای اصلی آ‌ن‌ها دوربردی و حمل سرجنگی سنگین است، در ادامه‌ی برنامه‌ی شهاب گسترش یافتند. پیش از اعلام رسمی تلاش برای ساخت موشک‌های حامل ماهواره، در سال 1998 ایران ساخت موشکی بالستیک با نام شهاب ـ 3 را به صورت بین‌المللی اعلان نموده بود. این موشک میان‌برد علاوه بر توانایی هدف قراردادن کشورهای منطقه امکان ارتقا به موشک حامل ماهواره را نیز داشت. این روند در سال 2000 با طراحی شهاب ـ 4 که تنها با هدف پرتاب ماهواره است، ادامه یافت و در حال حاضر کار روی مدل‌های 5 و 6 شهاب در حال انجام است. اولین آزمایش موشک شهاب ـ 4 با سیستم‌های ناوبری خاص، در سال 2006 با موفقیت اعلام شد و ایران دستیابی به فناوری ساخت موشک حامل ماهواره را به جهان اعلام کرد.

در عین حال ایران به دنبال دستیابی به ماهواره‌ای است که بتواند در مدار خالی خود خود بر گرد زمین قرار بدهد، پیش از آن‌که فرصت خود را برای استفاده از این مدار از دست بدهد. پروژه‌ی ماهواره‌ی زهره به همین منظور مورد علاقه‌ی دست‌ اندر کاران و مسئولین امر است. اما ساختن زهره تنها به علاقه نیازمند نیست. ایران تکنولوژی ساخت زهره را ندارد و نیاز به کمک تکنولوژی بسیار پیشرفته‌ی اروپایی در زمینه‌ی ساخت ماهواره را دارد. همین موضوع باعث شده تا کشورهایی نظیر فرانسه و روسیه که هر یک در مقطعی برای ساخت و پرتاب زهره مورد رجوع قرار گرفتند اما آن‌ها پروژه‌ را عقیم گذاشته و مشمول مرور زمان کردند.

ماهواره‌ی زهره

به هر حال در تلاش برای عبور از موانع ورود به فضا، ایران دوباره به روسیه پناه آورد. در قراردادی با روسیه برنامه‌ی پرتاب اولین ماهواره‌ی ایرانی (سینا) که در طراحی آن متخصصان روسی نقش برجسته‌ای داشتند، تدوین شد و این ماهواره در سال 2005 به فضا پرتاب شد. بنابر این قرارداد مسئولیت اعظم ساخت و پرتاب ماهواره‌ی سینا ـ 1 بر عهده‌ی روسیه بوده و متخصصان ایرانی ضمن دریافت آموزش‌های مربوطه، بر روند انجام پروژه نظارت می‌کردند. ساخت و پرتاب این ماهواره بیش از همه به منظور آن انجام گرفت که مشخص شود ایران توانایی استفاده‌ی کاربردی از یک ماهواره در فضا را داراست. اما در این سال‌ها برخی واکنش‌های نسنجیده‌ی مسئولان مبنی بر پرتاب سه ماهواره در دو سال و طراحی و ساخت یک پایگاه پرتاب طی برنامه‌ی کوتاه‌مدت، از ایران چهره‌ای غیر علمی و عجول تصویر نمود و این امر حتی در روند تحقیقات کشور در این حوزه نیز اختلال ایجاد کرد.

ماهواره‌ی سینا

اما در سال‌های اخیر ایران دوباره به تمرکز مجدد روی صنایع موشکی پرداخته است. اگرچه پروژه‌ی ماهواره‌‌ای دیگری با نام سپهر در حال بررسی است. در کنار این فعالیت‌های مستقل، در اوایل سال 2003 سازمان فضایی ایران با هدف انسجام بخشیدن به فعالیت‌های فضایی کشور و متمرکز کردن آن‌ها متولد شد و رشته‌ی فعالیت‌های فضایی کشور را به دست گرفت. این سازمان نتیجه‌ی برنامه‌ای بود که سال‌های متمادی علاقه‌مندان به هوا ـ فضا و خصوصاً فضا در ایران برا یمدیریت و سازماندهی پروژه‌های مختلف در زمینه‌ی فضا به دنبال آن بودند. این سازمان بخش اعظم مربوط به استفاده از ماهواره‌ها و سنجش از دور کشور را بر عهده دارد. تأمین خدمات تصویری در چارچوب سنجش از دور به منظور بررسی‌های هواشناسی، زیست‌محیطی، کاربرد ماهواره‌ها و ... از وظایف این سازمان به شمار می‌رود. امید است در آینده‌ای نه چندان دور ریاست محترم این سازمان گزارشی از فعالیت‌های آن و نیز میزان تأمین اهداف و مأموریت‌های از پیش تعیین شده در اختیار ناظرین و کارشناسان قرار دهد.

برنامه‌هایی که سری نیست اما ...

این موضوع آن‌جا اهمیت می‌یابد که توجه کنیم منابع مالی کشور آن‌قدر نیست که سازمان‌ها و مراکز عهده‌دار صنعت فضایی سال‌ها بخواهند نسبت به توسعه‌ تکنولوژی‌های پایه و اثباتگر فناوری دست به آزمون و خطا بزنند.

البته تشکیل سازمان فضایی ایران اتفاق میمون و مبارکی در این عرصه بود که به وقوع پیوست. ولی سوال اینجاست که آیا همه‌ی اختیارات لازم برای مدیریت و جهت‌دهی به کلیه‌ی فعالیت‌های فضایی مهم کشور به این سازمان تفویض شده است؟ آیا مراکزی که پیش از این در جهت توسعه‌ی این فناوری حرکت می‌کردند، با شکل‌گیری این سازمان خود را مکلف به تبعیت و نظم‌ بخشیدن به فعالیت‌های خود در چارچوب سیاست‌های سازمان فضایی می‌دانند و یا همچنان بر طبل خود می‌نوازند؟ نکته‌‌ی دیگری که نباید از آن غافل بود آن است که در جریان شکل‌گیری سازمان آیا توجهی به پروژه‌های سابق و میزان موفقیت آن‌ها و نیز بهره‌گیری از تجربیات پروژه‌های موفق معطوف داشته شد؟

با وجود این‌که در پروژه‌ای همچون مصباح گام‌های خوبی در جهت انتقال و بومی‌سازی فناوری ماهواره برداشته شد، چرا مرکز متولی این پروژه هسته‌ی شکل‌گیری سازمان فضایی قرار نگرفت و بالعکس مرکزی که تجربیاتش صرفاً در حوزه‌ی کاربرد فضایی بود به عنوان نقطه‌ی آغازین سازمان فضایی ایران انتخاب شد؟ این در حالی‌ است که در طول پروژه‌ی مصباح، ظرفیت‌های لازم برای برداشتن گام‌های بزرگتر در ساخت ماهواره ایجاد شده بود چه به لحاظ مدیریت، چه به لحاظ نیروی انسانی و چه از نظر سازمان فنی و تخصصی و ارتباط درون‌سازمانی به ویژه آن‌که در این پروژه تکیه بر توانمندی‌های داخلی و بومی‌سازی فناوری قرار گرفته و نتایج تلاش‌های صورت گرفته در قالب تولید یک محصول (ماهواره)، متبلور شده بود. اتفاقی که کنتر در پروژه‌های تحقیقاتی کشور شاهد آن بوده‌ایم. رهاکردن این تجربه و شروع از نقطه‌ی صفر آیا دور ریختن سرمایه‌ی به دست آمده در طول سال‌های انجام این پروژه نبوده؟ این سوالی است که از مسئولین امر انتظار پاسخ آن می‌رود.

ماهواره‌ی مصباح

بررسی آینده‌ی برنامه های فضایی کشور

ایران یکی از کشورهای پراستعداد و آماده برای گسترش علوم و فناوری های پیشرفته است و این توانمندی را تا کنون در عرصه های مختلف به نمایش گذارده است.
در حال حاضر کشور ما در سطح آکادمیک برنامه های آموزشی مدونی را در حوزه صنعت فضایی دنبال می کند. این امر در 5 دانشگاه مختلف صورت می‌پذیرد که از مقطع کارشناسی دانشجویانی را در رشته‌ی هوافضا تربیت می‌کنند. که دو مورد از آنها گرایش فضا را در تحصیلات تکمیلی دنبال می‌کنند. با توجه به حضور اساتید با تجربه با زمینه‌های تخصصی فضایی و بااطلاع از فناوری‌های روز انتظار می‌رود آینده روشنی در انتظار صنعت فضایی کشور باشد. اگرچه تحقق این مهم مستلزم بهره گیری از تمام پتانسیل های علمی و فنی در کشور بوده و تمرکز هرچه بیشتر در سیاست گذاری های این صنعت را طلب می کند که با توجه به نقشی که سازمان فضایی ایران بر عهده گرفته، انتظار می رود این سازمان نقش پر رنگ تری در وحدت بخشی و مدیریت برنامه های فضایی ایران ایفا کند.
منبع عکس‌ها: سایت آویا