سفینه‌های مرگ

خلاصه‌ی متن سخنرانی محمدرضا رضائی در باشگاه نجوم دی‌ماه اصفهان پیرامون علت حوادث فضاپیماهای آپولو 1، چلنجر و کلمبیا.

مقدمه

خطر چیزی است که انسان همیشه از آن فرار می‌کند. ما همواره سعی می‌کنیم تا در مقابل خطرات، خود را ایمن کنیم و راه‌های نجات را بیابیم. ولی حتما واژه‌ی حوادث غیرمترقبه به گوش شما آشناست. در مأموریت‌های فضایی نیز خطر همیشه وجود دارد. موشک‌ها و سفینه‌های ما امکان دارد آن‌طور که ما می‌خواهیم عمل نکنند و حادثه بیافرینند.

در سفرهای فضایی بدون سرنشین، تنها ضرر مالی ما را تهدید می‌کند. ولی مواقعی وجود دارد که مأموریت ما یک برنامه‌ی فضایی سرنشین‌دار است. یعنی طی یک پرتاب فضایی، قرار است انسان به فضا سفر کند. ما یک مأموریت سرنشین‌دار را مأموریتی موفق می‌دانیم که فضانورد آن، مراحل پرتاب تا فرود را به سلامت بگذراند. روزهای 27 و 28 ژانویه و یک فوریه‌ی هر سال یادآور سالگرد حوادثی تلخ و تأثیرگذار در عرصه‌ی صنایع فضایی آمریکا و جهان است.

آپولو 1

27 ژانویه 1967، آپولو1، اولین سری از فضاپیماهای آپولو که برای سفر به ماه طراحی شده‌بودند، باید برای پرتاب روز 21 فوریه 1967 آماده می‌شد. به همین خاطر سرنشینان وارد فضاپیما شدند تا سیستم‌های آن را چک کنند. اما یک اتصال الکتریکی در مخزن سوخت فضاپیمای آپولو باعث انفجار در قسمت بالایی موشک 111 متری ساترن5 که محل استقرار آپولو بود می‌شود و 3 سرنشین آن جان خود را از دست می‌دهند.

آپولو1

پیامدهای حادثه‌ی آپولو 1

آپولوهای 2 تا 6 بدون سرنشین پرتاب شدند.

سیستم برق‌رسانی فضاپیما اصلاح شد.

چلنجر

اما 19 سال بعد در 28 ژانویه 1986، در حالی‌که جهانیان به نوعی حادثه‌ی آپولو1 را به فراموشی سپرده بودند، شاتل فضایی چلنجر، 73 ثانیه پس از پرتاب با 7 سرنشین منفجر شد و همه‌ی فضانوردان آن جان باختند. این حادثه، مقابل دیده‌گان صدها نفر در پایگاه فضایی کندی و میلیون‌ها نفر در سراسر جهان که پرتاب چلنجر را از طریق تلویزیون شاهد بودند، رخ داد. علت انفجار چلنجر نقص یک واشر در مخزن سوخت آن اعلام شد. محلی که واشر سوخت از جا در رفت

همان‌طور که می‌دانیم موشک‌های سوخت جامد شاتل در 4 قسمت به مخزن سوخت مایع متصل هستند. در هر کدام از این اتصال‌ها اجزایی وجود دارند که باعث این تماس هستند. لحظه‌ی پرتاب چلنجر به دلیل رانش زیاد یکی از واشرهای اتصال پایینی که در سمت چپ قرار داشتند از جای خود در می‌رود و باعث نشت سوخت می‌شود. سرانجام همین علت موحب انفجار شاتل فضایی چلنجر می‌گردد. شاتل فضایی چلنجر نهمین پرتاب خود را تجربه می‌کرد.

پیامدهای حادثه‌ی چلنجر:

لباس‌های فضایی فضانوردان شاتل هنگام پرتاب تغییر یافت.

سیستم‌های گریز برای نجات جان فضانوردان شاتل طراحی شد.

تا 29 سپتامبر 1988 هیچ شاتلی پرتاب نشد.

بعضی از قسمت‌های شاتل فضایی از نو طراحی شدند.

کلمبیا

17 سال بعد، در یک فوریه 2003، همه بی صبرانه در انتظار بازگشت شاتل فضایی کلمبیا از بیست‌وهشتمین مأموریت خود بودند. یک مأموریت کاملا موفق با دستاوردهای بسیار خوب. رژیم اشغال‌گر قدس برای بازگشت اولین فضانورد خود از فضا جشن بزرگی گرفته بود. اما یک اتفاق ناگوار تمام این شادی‌ها را به غم تبدیل کرد. شاتل فضایی کلمبیا با 7 سرنشین ناگهان در جو زمین، تنها چند دقیقه قبل از فرود به هزاران تکه تبدیل شد. علت این انفجار به شرحی است که در ادامه به آن خواهیم پرداخت؛ شاتل‌ها برای در امان ماندن از گرمای ناشی از ورود آن‌ها به جو زمین، دارای سرامیک‌های حرارتی هستند. از طرفی چون مخزن سوخت شاتل با اکسیژن و هیدروژن مایع پر می‌شود، بسیار سرد است. به همین دلیل روی آن شبنم‌هایی تشکیل می‌شود. برای همین منظور بدنه‌ی مخزن سوخت را با فوم‌های ضد شبنم پوشش می‌دهند. در هنگام پرتاب یک تکه از این فوم‌ها جدا می‌شود و به انتهای بال چپ شاتل فضایی کلمبیا برخورد می‌کند. این برخورد باعث کنده‌شدن تکه‌ای از عایق حرارتی بال می‌شود. هنگامی که کلمبیا قصد بازگشت به زمین را داشت به دلیل عدم وجود عایق حرارتی در آن قسمت، بدنه‌ی شاتل ذوب می‌شود و در نتیجه با از دست دادن ساختار آیرودینامیکی خود، در جو منهدم می‌گردد. این مأموریت بیست‌وهشتمین پرواز شاتل فضایی کلمبیا بود.

مطالبی که از محضرتان گذشت، شرح تراژدی‌ سفینه‌های فضایی آمریکا بود.

اما در آخر باید این نکته را یادآور شویم که هر حادثه در هر مأموریت فضایی مانند یک سنگ بزرگ بر سر راه پیشرفت تکنولوژی فضایی است. حال اگر این حادثه منجر از دست رفتن فضانوردان شود، بزرگترین خسارت را متحمل می‌شویم. چرا که برای تربیت یک فضانورد سال‌ها زمان و میلیون‌ها دلار هزینه نیاز است.